W tym wpisie na blogu przyjrzymy się, w jaki sposób tradycyjne prawo malejących przychodów zmienia się pod wpływem rosnących przychodów i zewnętrznych efektów sieciowych w erze technologii informacyjnej.
Tradycyjna ekonomia od dawna utrzymuje, że ciągły wzrost nakładów prawdopodobnie doprowadzi w pewnym momencie do spadku tempa wzrostu produkcji. Pogląd ten był szczególnie powszechny w tradycyjnych gałęziach przemysłu, takich jak rolnictwo i produkcja przemysłowa. Jest to znane jako prawo malejących przychodów i uznawano je za obowiązujące w gospodarkach przemysłowych, skoncentrowanych wokół dóbr takich jak zboże czy żelazo. Na przykład, w gospodarstwie rolnym zwiększenie nawozów lub siły roboczej może początkowo zwiększyć produkcję, ale ostatecznie ograniczenia naturalne, takie jak ograniczenia glebowe, powodują spadek plonów.
W takich sytuacjach produkcja może początkowo znacząco wzrosnąć wraz ze wzrostem nakładów. Jednak z czasem jakość pracy prawdopodobnie się pogorszy, a organizacja pracy lub efektywność zarządzania również prawdopodobnie osiągną swoje granice. Co więcej, ponieważ efektywne wykorzystanie zasobów ma swoje granice, ostatecznie napotykamy na barierę malejących przychodów. Prawo to stanowiło przestrogę dla wielu firm i ekonomistów dążących do maksymalizacji efektywności wykorzystania zasobów. Uczy również, że kluczowe jest znalezienie optymalnego poziomu nakładów, a nie nieustanne zwiększanie czynników produkcji.
Kiedy prawo malejących przychodów zacznie obowiązywać, firmy produkujące dobra będą ustalać skalę produkcji na odpowiednim poziomie, aby maksymalizować zyski. Zamiast bezmyślnie zwiększać produkcję, firmy będą dążyć do znalezienia i utrzymania optymalnej skali produkcji. W rezultacie na rynek wchodzi wiele firm produkujących ten sam produkt i konkurujących ze sobą. Ostatecznie firma, która jest w stanie zaoferować lepszy produkt w niższej cenie, zyskuje przewagę konkurencyjną na tym rynku. Konkurencja ta przynosi również korzyści konsumentom, dając im możliwość zakupu produktów lepszej jakości w niższych cenach.
Sytuacja zmieniła się jednak dramatycznie wraz z nadejściem ery technologii informacyjnej. Prawo rosnących zysków, zgodnie z którym produkcja rośnie nieproporcjonalnie wraz ze wzrostem nakładów, zaczęło pojawiać się w różnych branżach. Era technologii informacyjnej wykazuje trend diametralnie przeciwny do prawa malejących zysków. Obecnie powszechne stało się, że produkcja rośnie bardziej znacząco wraz ze wzrostem nakładów. Zjawisko to można wyjaśnić gwałtownym spadkiem przeciętnego kosztu produkcji wraz ze wzrostem skali produkcji. Koszt przeciętny odnosi się do kosztu poniesionego na wytworzenie jednej jednostki dobra. Branże takie jak przemysł informacyjny, przemysł oprogramowania, przemysł kulturalny i przemysł usługowy – które reprezentują erę technologii informacyjnej – są typowymi przykładami sektorów wykazujących zjawisko rosnących zysków. Dzieje się tak, ponieważ chociaż początkowe koszty rozwoju są wysokie, dodatkowe koszty są minimalne, nawet wraz ze wzrostem wolumenu produkcji.
Zjawisko rosnących zysków można zaobserwować nie tylko po stronie podaży, ale również po stronie popytu. Zjawisko rosnących zysków po stronie popytu często wynika z zewnętrznych efektów sieciowych. Zewnętrzne efekty sieciowe występują, gdy wartość produktu rośnie wraz ze wzrostem liczby użytkowników, przynosząc niezamierzone korzyści firmie produkującej bez ponoszenia kosztów. Jest to jeden z powodów, dla których firmy zdobywające udziały w rynku zyskują silniejszą przewagę konkurencyjną, a te korzyści, w połączeniu z ekonomią skali, wzmacniają dominację na rynku.
W związku z tym, gdy pojawiają się zewnętrzne efekty sieciowe, firma, która już zdobyła rynek, może nadal zwiększać produkcję bez utraty zysków, zgodnie z prawem rosnących zysków. Zamiast tego, jej przewaga konkurencyjna z czasem rośnie, pozwalając jej umocnić monopolistyczną pozycję na rynku. Stwarza to sytuację, w której nowym firmom trudno jest wejść na rynek lub uzyskać przewagę konkurencyjną. Na takich rynkach, gdzie działa prawo rosnących zysków, firmy będą dążyć do maksymalnego zwiększenia produkcji, na jakie pozwala wielkość rynku, dążąc do całkowitego wyeliminowania konkurentów z rynku. Co więcej, gdy pojawiają się zewnętrzne efekty sieciowe, firma, która jako pierwsza weszła na rynek, zyskuje bardzo korzystną pozycję. Nawet jeśli nowi gracze posiadają przewagę konkurencyjną w jakości produktu lub cenie, przetrwanie na rynku staje się niezwykle trudne.
W konsekwencji konkurencja oparta na jakości lub cenie traci swoją skuteczność na takich rynkach. Oznacza to, że struktura gospodarcza ery technologii informacyjnej zasadniczo różni się od struktury ery społeczeństwa przemysłowego, co ujawnia ograniczenia w stosowaniu tradycyjnych teorii ekonomicznych. Era technologii informacyjnej wymaga nowych modeli ekonomicznych, co sprawia, że dywersyfikacja gospodarcza i innowacyjność stają się coraz ważniejsze. W związku z tym, przewidywanie i wyjaśnianie gospodarki metodami z ery społeczeństwa przemysłowego stało się trudne w erze technologii informacyjnej. Opracowywanie polityk i strategii dostosowanych do tego nowego środowiska gospodarczego stało się kluczowym zadaniem zarówno dla przedsiębiorstw, jak i dla państw.
