W tym wpisie na blogu przyjrzymy się, w jaki sposób kształtuje się tożsamość w przestrzeni wirtualnej i realnej, porównamy podobieństwa i różnice między nimi oraz omówimy możliwość rozróżnienia tych dwóch jaźni.

Czym jest tożsamość?

Krótko mówiąc, tożsamość to odpowiedź na pytanie: „Kim jestem?”. Koncepcja ta była omawiana na różne sposoby przez wielu naukowców, ale ogólnie podkreślają oni, że jednostki poprzez doświadczenie i identyfikację integrują wiele „ja”, aby zbudować jedną tożsamość.
Erikson selektywnie podkreślał identyfikacje pojawiające się w dzieciństwie, postrzegając tożsamość własną jako kształtowaną poprzez stopniową integrację obrazów siebie. Wyjaśniał, że tożsamość własna to poczucie trwałej jedności jednostki, poczucie dzielenia pewnych istotnych cech z innymi oraz poczucie własnej rzeczywistości, które musi być stale weryfikowane w kontekście rzeczywistości społecznej.
Inna perspektywa ujmuje tożsamość jako wynik integracji różnych identyfikacji rozwojowych. Obejmuje to różne identyfikacje pojawiające się na różnych etapach rozwoju, takie jak „ja” fizyczne, sny i fantazje oraz „ja” publiczne. Podsumowując, tożsamość można zdefiniować jako integrację wielu „ja” nabywanych poprzez różne identyfikacje w czasie i przestrzeni w trakcie procesu rozwojowego.

Elementy składające się na tożsamość własną

Elementy składające się na tożsamość można ogólnie podzielić na czynniki społeczne, fizyczne i psychologiczne. Ponieważ tożsamość jednostki zasadniczo wynika z definiowania jej relacji z innymi, czynniki społeczne mają ogromne znaczenie.
Ponadto czynniki fizyczne i psychologiczne – takie jak postrzegany wygląd, wiek, osobowość, wartości i hobby – są również ściśle powiązane z tożsamością. W miarę dorastania jednostka kształtuje swoje poczucie własnej wartości, zmagając się z konfliktami dotyczącymi tych czynników społecznych, fizycznych i psychologicznych i rozwiązując je, a to właśnie w tym procesie kształtują się elementy konstytuujące jej tożsamość.

Samokształtowanie poprzez czynniki społeczne

W odniesieniu do procesu samokształtowania się w społeczeństwie, istnieje pogląd, że „ja” kształtuje się, gdy człowiek zastanawia się nad tym, jak postrzegają go inni. Innymi słowy, sposób, w jaki konstruuje swoją tożsamość, antycypując osądy innych, przyczynia się do samokształtowania.
Co więcej, jednostki kształtują swoją tożsamość, definiując role, jakie przyjmują w społeczeństwie. Ważnym punktem dyskusji jest również to, że wśród różnych jaźni kształtowanych przez społeczeństwo, subiektywne i aktywne „ja” interweniuje, decydując, które ja wybrać.

Czynniki fizyczne i psychiczne oraz współczesne zmiany

Tradycyjnie, „ja” uważano za stosunkowo konkretne i niezmienne. Jednak wraz ze wzrostem różnorodności i złożoności społeczeństwa i społeczności, tożsamość stała się również płynna i pluralistyczna. W konsekwencji proces autorefleksji nabrał bardziej osobistego i introspektywnego charakteru.
Zmiany te mogą również budzić lęk. Niektórzy twierdzą, że z powodu tego lęku kwestie tożsamości przeniosły się z wymiaru społecznego na osobisty i przekształciły się w kwestię indywidualności, wywodzącą się z kultury konsumpcyjnej. Teorie subiektywizacji i fragmentacji tożsamości szczególnie dobrze sprawdzają się w przestrzeniach wirtualnych.

Charakterystyka cyberprzestrzeni i etapy samokształtowania

W cyberprzestrzeni jednostki mogą swobodnie wybierać i pełnić role, a ponieważ płeć jest albo pomijana, albo ukrywana, komunikacja ma tendencję do neutralności płciowej. Hierarchiczny porządek tradycyjnego społeczeństwa ulega osłabieniu, co pozwala na formowanie się nowych porządków, a dzięki mniejszym ograniczeniom czasowym i przestrzennym użytkownicy są mniej ograniczeni przez swoją lokalizację fizyczną.
W przestrzeniach, w których zagwarantowana jest wirtualna anonimowość, proces budowania tożsamości w dużej mierze zależy od jednostki. Doświadczenie przestrzeni wirtualnej można podzielić na kontinuum etapu narzędzia, etapu miejsca i etapu sposobu istnienia.
Na etapie narzędziowym przestrzeń wirtualna jest wykorzystywana jako proste narzędzie komunikacji i na tym etapie wirtualne „ja” w dużej mierze utożsamia się z „ja” rzeczywistym. Etap miejsca charakteryzuje się postrzeganiem przestrzeni wirtualnej jako miejsca interakcji i postrzeganiem siebie jako aktora kryjącego się za maską; jednostki zachowują swoją fizyczną tożsamość w rzeczywistości, jednocześnie przyjmując podwójną tożsamość, obejmującą zarówno świat wirtualny, jak i rzeczywisty.
Po osiągnięciu etapu egzystencji przestrzeń wirtualna jest akceptowana nie tylko jako miejsce, ale także jako sposób życia, co sprawia, że ​​jednostki pogrążają się w wirtualnym życiu, zapominając o swojej prawdziwej tożsamości fizycznej.

Proces samokształtowania w przestrzeni wirtualnej

Ten trzyetapowy rozwój można postrzegać jako wynik typów zachowań, jakich doświadczają jednostki w przestrzeni wirtualnej. Na etapie narzędziowym jednostki doświadczają jedynie prostych doświadczeń komunikacyjnych, ale wraz z powtarzaniem się doświadczenia odgrywania ról i stawania się kimś innym, w przestrzeni wirtualnej zaczyna się konstruować odrębne „ja”.
Proces ten odpowiada wspomnianym wcześniej czynnikom społecznym. W przestrzeni wirtualnej, gdzie rozwija się rozdrobnione i zróżnicowane społeczeństwo, jednostki pełnią role, których pragną lub które są im przypisane, kształtując w ten sposób unikalną dla przestrzeni wirtualnej tożsamość. W miarę pogłębiania się i wydłużania tych doświadczeń, ta tożsamość staje się coraz bardziej wyraźna.

Wnioski: Rozróżnialność dwóch jaźni

Podsumowując, czynniki i procesy związane z kształtowaniem tożsamości w świecie rzeczywistym i wirtualnym nie różnią się znacząco. Jednakże świat wirtualny różni się wyraźnie, oferując znacznie większą różnorodność i pluralizm społeczny, a na jednostkę nałożono niemal zerowe ograniczenia praktyczne.
Dzięki temu jednostki mogą stosunkowo swobodnie konstruować swoją pożądaną tożsamość w przestrzeni wirtualnej, a jednocześnie mają potencjał łatwego porzucenia stworzonego przez siebie „ja”. W miarę pogłębiania się i różnicowania wirtualnych doświadczeń, „ja” rzeczywiste i „ja” wirtualne stają się coraz bardziej od siebie oddzielone.
Ostatecznie możemy się spodziewać, że ludzie stworzą „ja” w alternatywnym świecie przestrzeni wirtualnej, a wybór, które ja przyjąć — między rzeczywistym a wirtualnym — stanie się kwestią osobistego wyboru.