W tym wpisie na blogu analizujemy, na konkretnych przykładach, w jaki sposób postęp nauki i technologii wpływa na orzeczenia sądowe oraz dlaczego techniki naukowe, takie jak datowanie radiowęglowe, stają się coraz ważniejszym dowodem.
Wraz z szybkim postępem nauki i technologii oraz ich rosnącym wpływem na różne aspekty życia codziennego, zapotrzebowanie na specjalistyczną wiedzę naukową w sądach stale rośnie. Testy ojcostwa z wykorzystaniem analizy DNA oraz dochodzenia kryminalistyczne z wykorzystaniem technik informatyki śledczej stały się już powszechne. Ostatnio wykorzystanie dowodów naukowych opartych na dendrochronologii zyskało na popularności.
Dendrochronologia to dziedzina nauki, która rekonstruuje historię wzrostu i warunki środowiskowe poszczególnych drzew poprzez analizę ich słojów przyrostowych. Większość drzew rosnących w lasach strefy umiarkowanej tworzy jeden słój przyrostowy rocznie, a szerokość, kształt i właściwości chemiczne tych słojów zmieniają się w zależności od czynników środowiskowych, na które drzewo było narażone. Na przykład, lata obfitych opadów deszczu generują szersze słoje przyrostowe, podczas gdy lata suszy – węższe. Unikalne wzory ujawniane przez te kolejno formujące się słoje dostarczają wskazówek przypominających odciski palców, które pozwalają na precyzyjne oszacowanie chronologii wzrostu drzewa.
Załóżmy, że w 2005 roku, po ścięciu 400-letniego drzewa z 400 słojami przyrostowymi i przeanalizowaniu jego przekroju poprzecznego, zidentyfikowano osobliwy wzór: pięć szerokich słojów, pięć wąskich słojów, a następnie sześć szerokich słojów kolejno pojawiających się w okresie 16 lat od 1628 do 1643 roku. Tymczasem stare drewno użyte jako główna belka w pobliskim stanowisku historycznym wykazało tylko 332 słoje przyrostowe od rdzenia drzewa i otaczającego obszaru, a dokładny czas jego ścięcia był nieznany. Jednakże, jeśli ten sam wzór, co w przypadku wspomnianego drzewa, zostanie znaleziony w siódmym słoju od krawędzi tego drewna, można wnioskować, że drzewo, z którego pochodziło to drewno, zostało ścięte około 1650 roku i zaczęło rosnąć około 1318 roku. Co więcej, ta metoda porównywania słojów drzew może być wykorzystana do prześledzenia zapisu słojów drzew jeszcze dalej wstecz, poprzez porównanie go z innymi drewnami filarowymi znalezionymi na stanowisku.
Datowanie porównawcze z wykorzystaniem słojów drzew jest zatem nie tylko szeroko stosowane jako technika naukowa do szacowania dat produkcji lub budowy dzieł sztuki i dóbr kultury, ale także stanowi praktyczną pomoc w rozstrzyganiu sporów prawnych. W przeszłości drzewa były często wykorzystywane jako znaczniki granic gruntów, co sprawia, że weryfikacja wieku drzewa stanowi kluczową podstawę do rozstrzygania sporów. Analiza słojów drzew odegrała również znaczącą rolę w sprawach karnych. Powszechnie wiadomo, że dendrolog Köhler odegrał kluczową rolę w identyfikacji sprawcy porwania i zabójstwa dziecka Lindberghów w 1932 roku. Przeanalizował drewno użyte w ręcznie wykonanej drabinie pozostawionej na miejscu zbrodni, śledząc, kiedy i gdzie zostało ono przetworzone w tartaku przed przetransportowaniem na skład drewna w pobliżu miejsca zbrodni. Co więcej, naukowo udowodnił, że drewno użyte w podłogach strychu podejrzanego i część ręcznie wykonanej drabiny pochodziły pierwotnie z tego samego kawałka drewna, co stanowiło decydującą wskazówkę, która rozwiązała sprawę.
Dziedziną, w której analiza słojów drzew ma największy potencjał zastosowania, jest prawdopodobnie proces sądowy dotyczący ochrony środowiska. Przez długi czas naukowcy koncentrowali się na rekonstrukcji historii wahań klimatu i przewidywaniu przyszłych zmian klimatu poprzez badania longitudinalne informacji środowiskowych zawartych w słojach drzew. Jednak informacje zgromadzone w słojach drzew obejmują nie tylko czynniki ekologiczne, takie jak opady czy choroby drzew, ale także narażenie na metale ciężkie, zanieczyszczenia radioaktywne i inne szkodliwe substancje chemiczne. Analiza tych danych może dostarczyć kluczowych dowodów pozwalających określić, kiedy szkodliwe substancje zaczęły być uwalniane na danym obszarze. W szerszej dziedzinie dendrochronologii badania koncentrujące się na tych właściwościach chemicznych są czasami określane oddzielnie jako dendrochemia.
Tymczasem, aby opinie ekspertów naukowych i technicznych mogły stanowić praktyczny i wiarygodny dowód w sądzie, muszą zostać spełnione pewne wymogi. Nie jest to wyjątkiem w przypadku analizy słojów drzew. Wynika to z faktu, że sądy muszą skrupulatnie analizować potencjalne stronniczość i błędy biegłych, a także ryzyko, że określone teorie lub metody analityczne mogą stanowić pseudonaukę. W szczególności interpretacja zanieczyszczenia środowiska za pomocą analizy słojów drzew wiąże się z większą liczbą zmiennych niż interpretacja fizycznych zmian środowiska, a historia badań w tym zakresie jest stosunkowo krótka. Niemniej jednak, ocena, że naukowe i technologiczne podstawy tych technik analitycznych dojrzewają do poziomu wystarczającego, aby sprostać wymaganiom eksperckim i weryfikowalności wymaganym przez sądy rozpatrujące spory dotyczące środowiska, stopniowo zyskuje na popularności.
