In deze blogpost onderzoeken we hoe de moderne geschiedschrijving het westerscentrisme heeft gereproduceerd via concepten als lineaire vooruitgang en een historicistische opvatting van tijd. Tegelijkertijd onderzoeken we de mogelijkheid van een nieuw historisch bewustzijn waarin diverse beschavingen en heterogene temporaliteiten naast elkaar bestaan.
Het imperialisme plunderde niet alleen de territoria van de koloniën, maar ook hun culturen en denkbeelden door middel van westers georiënteerde ideologieën. Deze ideologieën werden verspreid in de vorm van 'wetenschappelijke' kennis tijdens het proces van koloniale overheersing, en de geschiedschrijving vormde daarop geen uitzondering. De zogenaamde moderne geschiedschrijving fungeerde als instrument om de koloniale overheersing te legitimeren en verspreidde verhandelingen die gebaseerd waren op westerse historische ervaringen via moderne onderwijsinstellingen in de koloniën. Hierdoor werd niet alleen de constructie van de koloniale geschiedenis, maar ook de manier waarop geschiedenis werd waargenomen, gedomineerd door westers georiënteerd denken.
Naarmate er echter kritiek kwam op de mentale littekens die het imperialisme had achtergelaten, verspreidde zich geleidelijk het besef dat de westerse geschiedenis niet het 'centrum' van de wereldgeschiedenis is, maar slechts een onderdeel van het geheel. Niet-westerse beschavingen worden benadrukt als gelijkwaardig aan de westerse beschaving, en het feit dat verschillende elementen van de westerse beschaving zelf zijn overgedragen vanuit niet-westerse regio's wordt opnieuw benadrukt. Desalniettemin is het moeilijk te zeggen dat het westersgerichte denken fundamenteel is overwonnen door deze verschuiving in perceptie alleen. Daarom is, naast reflectie op het discours van de beschaving als geheel, een fundamentele heroverweging nodig van de historische denkwijze die gecentreerd is rond de concepten 'moderniteit' en 'vooruitgang' die dat discours begeleiden.
De kern van de moderne historiografie is een historicistische denkwijze. Het centrale concept van historicisme is 'vooruitgang', en de erkenning dat het proces van vooruitgang een bepaalde hoeveelheid tijd vergt. Dat wil zeggen, geschiedenis vordert met de tijd. Volgens dit historicistische perspectief wordt tijd begrepen als 'homogene en lege tijd' die wacht om gevuld te worden met historische vooruitgang. Moderne historiografie, voortbouwend op dit tijdsconcept, herstructureerde diverse historische fenomenen uit verschillende regio's tot een techniek die ze op een homogene temporele as kon plaatsen door middel van de strategie van 'het temporaliseren van ruimte'. Vervolgens verbond ze de tijd van 'vroeger' (premodern) met de tijd van 'nu' (modern) door middel van het concept 'vooruitgang', waarbij ze respectievelijk de niet-westerse geschiedenis en de westerse geschiedenis langs die temporele as plaatste. Uiteindelijk was de imperialistische 'beschavingsmissie' – het idee dat westerse samenlevingen niet-westerse samenlevingen moeten transformeren tot beschaafde staten – gebaseerd op een historicistische denkwijze. Hierbij werd ervan uitgegaan dat zowel westerse als niet-westerse samenlevingen eenzelfde lineaire, historische voortgang langs een unidirectionele tijdlijn volgden.
Deze hiërarchische structuur van de historische tijd reproduceerde 'ongelijke ontwikkeling', niet alleen tussen westerse en niet-westerse samenlevingen, maar ook binnen individuele naties en samenlevingen, tussen groepen die in een fysiek identiek 'heden' moment leefden. Zo werden groepen zoals koloniale boeren tijdens het imperialistische tijdperk gedefinieerd als achterlopend op de moderne ontwikkeling, beschouwd als premoderne entiteiten en bijgevolg gemarginaliseerd en uitgesloten – ondanks dat ze binnen dezelfde samenleving bestonden. Tegelijkertijd werden ze voortdurend gedwongen om in de moderne tijd te worden opgenomen. Dit mechanisme blijft nauw verbonden met de structuur van ongelijke ontwikkeling, die vandaag de dag nog steeds ter discussie staat in instellingen, beleid, onderwijs en kennissystemen. De erfenis van het historisme blijft dus een uitdaging die nog steeds overwonnen moet worden.
Hoe kunnen we de westers-centrische moderne historiografie overwinnen? Alleen maar benadrukken dat niet-westerse ruimtes ook unieke culturen kennen, of suggereren dat ze identieke sociaal-economische vooruitgangstrajecten kunnen volgen als het Westen, biedt geen fundamentele oplossing. Bovenal is het cruciaal om te erkennen dat verschillende, heterogene en 'onherleidbare' historische tijden 'nu en samen' naast elkaar bestaan. De geschiedenissen die 'nu en samen' bestaan, verwijzen hier naar geschiedenissen die niet zomaar kunnen worden opgenomen in moderne verhalen en machtsverhoudingen – geschiedenissen met een heterogene temporaliteit die niet kan worden opgenomen in het moderne temporele systeem. Daarom is het noodzakelijk om de heterogeniteit die de moderne claims van universaliteit en homogeniteit kan kraken, actief te erkennen en te omarmen. Deze benadering gaat verder dan het verhaal van lineaire vooruitgang en laat zien dat diverse beschavingen, regio's en groepen verschillende temporaliteiten en unieke historische ervaringen bezitten, wat een rijker, meer gelaagd begrip van de geschiedenis zelf mogelijk maakt.
Uiteindelijk zal het heroverwegen van de fundamentele uitgangspunten van de moderne historiografie en het erkennen van de pluralistische structuur van de wereldgeschiedenis – waar heterogene tijden naast elkaar bestaan, botsen en elkaar kruisen – het startpunt vormen om het eurocentrisme te overstijgen. Alleen door deze verschuiving in perceptie kan historisch onderzoek de hiërarchieën en kaders van uitsluiting die de moderniteit heeft achtergelaten, overstijgen en evolueren naar een inclusiever en realistischer denksysteem.
