In deze blogpost onderzoeken we waarom een hanok recht lijkt als je hem van een afstand bekijkt, maar waarom hij gebogen pilaren en daken vertoont als je hem van dichtbij bekijkt. Dit fenomeen onderzoeken we met behulp van optische illusies en traditionele architectuurtechnieken.
Wanneer we een vrouw met een slanke taille zien, zien we de schoonheid van rondingen. Dit komt voort uit de elegantie en zachtheid die rondingen bieden, en dit esthetische gevoel is op diverse plaatsen terug te vinden – van natuurlijke vormen en het menselijk lichaam tot kunstmatige structuren. Een lichaamsvorm die in het midden concaaf is, kan echter onstabiel lijken voor de ondersteuning van het lichaam. Dit gevoel van potentiële instabiliteit kan psychisch ongemak veroorzaken, wat uiteindelijk de waargenomen schoonheid van de vorm beïnvloedt. Omgekeerd biedt een rechte boom zowel de esthetische aantrekkingskracht van een eerlijke vorm als structurele stabiliteit. Deze logica speelt ook een belangrijke rol in de architectuur. Een stevige, rechte vorm straalt stabiliteit uit en wekt vertrouwen naast visuele schoonheid.
Dit principe werd toegepast op de architectuur van hanok, de traditionele Koreaanse huisstijl. Hanok belichaamt de Koreaanse levensfilosofie, die harmonie met de natuur hoog in het vaandel heeft staan. Ontworpen om deel uit te maken van de natuur in plaats van louter als woonruimte, zorgen de rechtopstaande pilaren en platte daken voor structurele stabiliteit en belichamen ze de visuele schoonheid van rechte lijnen en rechte hoeken. De meeste Koreaanse hanok bevatten dan ook formele architectonische elementen zoals rechthoekige gevels en pilaren die op regelmatige afstanden zijn geplaatst. Dit is niet alleen een kwestie van externe stabiliteit, maar ook een resultaat van het streven naar natuurlijke schoonheid.
Bij het naderen van een hanok valt echter iets bijzonders op. Hoewel het huis van een afstand rechthoekig lijkt, met gelijkmatig dikke, rechtopstaande pilaren en een perfect horizontaal dak, blijkt bij nadere beschouwing dat het onverwachts gebogen of gekanteld is! Waarom is de Koreaanse hanok niet zo recht gebouwd als men zou denken, en waarom lijkt de vorm van een afstand vervormd? Het antwoord ligt in optische illusies. Een optische illusie verwijst naar het anders waarnemen van de vorm van een afbeelding of object dan in werkelijkheid. Verrassend genoeg maakt de Koreaanse hanok bewust gebruik van dit fenomeen door de structuur opzettelijk te verdraaien of gebogen elementen te gebruiken om het perfect rechtop te laten lijken. Dit wordt optische correctie genoemd.
Er zijn verschillende manieren waarop we hanok als vervormd ervaren. Dat wil zeggen, er zijn verschillende optische correctietechnieken die het huis het gevoel geven alsof het recht staat. De eerste en meest voorkomende is de "tonvormige pilaar". Dit is een optische correctietechniek die wordt toegepast op Koreaanse hanok, en de pilaar is ons beter bekend uit het boek 'The Barrel-Shaped Pillars of Muryangsujeon'. Een gebogen pilaar heeft het onderste derde deel als het meest convexe deel, wat betekent dat de dikte van de pilaar niet gelijkmatig is en de hele structuur naar het midden uitpuilt. Dit komt doordat een pilaar met een gelijkmatige dikte, bekeken vanaf een afstand, een optische illusie creëert waarbij het midden concaaf lijkt. Door het midden opzettelijk convex te maken, lijkt de pilaar een gelijkmatige dikte te hebben en is hij bovendien structureel stabieler.
Naast het corrigeren van deze optische illusie, dient de gebogen kolom ook om de visuele aandacht te trekken. Bij het bekijken van een hanok convergeert de blik op natuurlijke wijze naar het midden van de kolom. Hier stabiliseert de kromming van de kolom de zichtlijn, wat een gevoel van algehele architectonische balans creëert. Hierdoor lijkt de hanok niet alleen op een 'staand huis', maar op een 'huis dat harmonie bereikt'.
Perspectief is ook een belangrijke oorzaak van de optische illusie waarbij de randen van het huis verder weg lijken dan ze in werkelijkheid zijn wanneer je er van voren naar kijkt. Zo lijkt een hanok van bovenaf gezien een precieze rechthoek, maar van voren kan hij een bolle kromming in het midden vertonen of de randpilaren wijd uit elkaar lijken te staan, ondanks hun gelijkmatige intervallen. De techniek die wordt gebruikt om dit te compenseren, heet purim. Hierbij wordt het midden van elke hoek ingedeukt wanneer je er van bovenaf naar kijkt, zodat de randen dichterbij lijken dan ze in werkelijkheid zijn wanneer je voor het huis staat. Dit creëert een optische illusie: hoewel het midden in werkelijkheid een holle kromming is, lijkt het huis plat wanneer je er van voren naar kijkt.
Bovendien lijken de pilaren aan de randen, wanneer je naar een rij pilaren kijkt, bovenaan open te zijn, wat ook een optische illusie is. In hanok dicteert de structurele noodzaak dat de pilaren die het huis ondersteunen verticaal moeten worden geplaatst. Deze verticale uitlijning maximaliseert de drukkracht en ondersteunt de constructie efficiënt. Net zo cruciaal als de rechte pilaren is hun vorm. Om dit te bereiken, zijn de randen van de pilaren licht naar binnen gekanteld, waardoor ze perfect verticaal lijken. Dit wordt 'ogum' genoemd.
Van voren gezien vertoont een hanok een geometrische schoonheid, waarbij de dakrand een horizontale lijn vormt die haaks staat op de verticale pijlers. Toch speelt hier een optische illusie een rol. Als de dakrand echt horizontaal zou zijn, zouden de uiteinden van voren lager lijken, waardoor de randpijlers relatief korter lijken en een oncomfortabele visuele indruk ontstaat. De oplossing ligt in het gebruik van 'joro' (het verhogen van de dakrand aan beide uiteinden) en 'eoseong' (het hoger maken van de randpijlers dan de centrale pijlers). Dit creëert een visuele horizontale lijn die aansluit bij de verticale pijlers op het dak en verbreedt tevens het uitzicht van binnenuit het huis.
Koreaanse hanok overstijgt dus louter uiterlijke schoonheid; elk element van het huis is zorgvuldig overwogen om harmonie te bereiken. Deze harmonie heeft een belangrijke filosofische betekenis en symboliseert niet alleen evenwicht in de woonfunctie van het huis, maar ook tussen de natuur en de mens, en tussen de architectuur en de bewoners.
Dit is een methode die gebruikmaakt van een optische illusie om de hanok perfect rechtop te laten lijken wanneer deze van voren wordt bekeken. De mate waarin men deze illusie ervaart, verschilt natuurlijk van persoon tot persoon, dus de vorm van een hanok die frontaal wordt bekeken, kan voor iedereen enigszins verschillen. Er is echter een optische illusie die de meeste mensen niet opmerken wanneer ze een foto van een hanok bekijken of hem van voren in het echt zien: de gebogen pilaar. De auteur van 'Leaning Against the Curved Pillars of Muryangsujeon' observeerde gemakkelijk de werkelijke vorm van de pilaren en onthulde dat gebogen pilaren niet overal even dik lijken te zijn. Dit is een onvermijdelijke beperking van hanokarchitectuur, omdat de illusie lege ruimte tussen de pilaren vereist om volledig te worden gerealiseerd. Omdat hanok echter voornamelijk woongebouwen zijn, zijn er muren tussen de pilaren nodig. Daardoor kan de volledige illusie van entasis niet worden ervaren. Griekse of Romeinse tempels hebben bijvoorbeeld lege ruimtes tussen hun pilaren; het observeren van dergelijke bouwwerken kan helpen de entasisillusie te waarderen.
Gezien de structurele stabiliteit of efficiëntie van het bouwproces, is verticaal en horizontaal bouwen, ongeacht het uiterlijk, rationeel. Waarom streefden Koreaanse voorouders ernaar deze optische illusie te corrigeren bij het bouwen van een hanok? Omdat ze het huis niet alleen als een leefruimte zagen, maar ook als een kunstwerk. Daarom streefden ze, naast het voldoen aan de structurele en functionele elementen van een hanok, naar visuele schoonheid. Ze wilden het algehele uiterlijk van het voltooide huis waarderen en de schoonheid die inherent is aan de vorm tot uiting brengen zonder de essentiële voorwaarden in gevaar te brengen. De emotie die we voelen bij het zien van een hanok komt waarschijnlijk voort uit de toewijding die onze voorouders in de bouw ervan hebben gestoken.
Deze nauwgezette overweging is de reden waarom hanok, als kunstzinnige uiting die harmonie nastreeft tussen natuur en mens en het evenwicht tussen schoonheid en functie, nog steeds veel mensen raakt en veel meer is dan alleen een bouwwerk.
